Onderzoek doen naar jeugdgevangenissen in de Balkan

‘Wij hebben wetenschappelijk onderbouwd wat zij al wisten.’

Het onderzoek in de Balkan zou Peer van der Helm de nodigde nieuwe ervaringen opleveren. Maar één ding had hij niet kunnen voorspellen. Dat hij nauw betrokken zou raken bij het leven van een meisje dat door iedereen was afgeschreven. Slechts zestien jaar oud en veroordeeld tot elf jaar detentie. Uitzichtloos. Totdat ze haar kans grijpt als Peer die dag op bezoek is op haar afdeling.

Het is 2017

Peer van der Helm – lector Residentiële Jeugdzorg en hoogleraar Education and Care bij de UvA – krijgt subsidie van de overheid om het welzijn in jeugdgevangenissen in Albanië, Kosovo en Noord-Macedonië te onderzoeken. Om te voorkomen dat hun project stopt op het moment dat de subsidie op is, zoekt Peer al in een vroeg stadium contact met de plaatselijke universiteiten waar de opleidingen Social Work zijn ondergebracht. Samen met lokale onderzoekers en studenten starten ze verschillende projecten. Ze onderzoeken het woon- en leerklimaat in de gevangenis. En passant regelen ze opleidingen voor de managers in de gevangenissen en boeken voor een school in de gevangenis.

Peer helpt graag een groot misverstand de wereld uit

‘Wij komen dus niet als een soort moderne zendelingen nieuwe kennis brengen. Het gaat om de uitwisseling van kennis tussen onze landen. De conclusie van ons onderzoek was dat ze het heel goed doen. Wij konden dat alleen wetenschappelijk onderbouwen. Omdat onze pedagogische visie sterk overeenkomt, is het traject zo’n succes geworden. En gaat het ook gewoon door nu ons werk erop zit. Eén van de spin offs is de promotie van lokale onderzoeker Rita Selini. Zij komt in 2023 ook lesgeven aan de Hanze Hogeschool in Groningen.’

Maar we keren weer terug naar Albanië in 2017 waar Peer op een dag een vrouwengevangenis bezoekt

Al snel komt er een meisje op hem af. Voor dit verhaal noemen we haar Merlinda. “Mag ik u een vraag stellen?” Het is in Albanië, waar een sterk patriarchale cultuur is, een ongebruikelijk verzoek. Merlinda wil weten of kinderen in de gevangenis in Nederland mogen studeren. Ze vertelt dat ze zelf haar vwo-diploma heeft gehaald en dat ze nu wil gaan studeren. Peer denkt nog bij zichzelf ‘wat zit jij dan nog lang vast.’ En hij heeft gelijk. Merlinda, 21 jaar als hij haar ontmoet, heeft er dan al vijf jaar op zitten en moet er nog zeven. Haar verzoeken om vervroegde vrijlating worden keer op keer afgewezen. ‘Als een jongen had gedaan wat zij deed, was die al lang vrijgelaten. In Albanië vinden ze het heel erg als een meisje iets verkeerds doet.’

Merlinda blijkt ontzettend slim te zijn

Voor haar medegevangenen die niet kunnen lezen of schrijven, stelt ze de processtukken op voor hun rechtszaak. Ze wil daarom heel graag rechten studeren. ‘Het is ongelofelijk hoeveel veerkracht ze heeft. Vanaf haar vroege jeugd werd ze door haar vader misbruikt. Toen ze wegliep, viel ze in handen van mannen die haar prostitueerden en haar klanten beroofden. Op een dag werd één van haar klanten werd vermoord. Niet door Merlinda, maar voor medeplichtigheid kreeg ze elf jaar.’ Gelukkig lukt het Peer om studieverlof voor haar te regelen. ‘Ze kreeg toestemming om college te volgen. Bovendien kreeg ze in de gevangenis een ruimte met internet. En via crowd funding hebben we gezorgd dat ze haar collegegeld kon betalen. Je merkt in dit soort landen dat er een sterke wij-cultuur is. Ondanks dat ze ontzettend arm zijn, helpen mensen elkaar.’

En toen kwam Rita Selini in beeld

‘We zochten een pas afgestudeerde student Social Work die Merlinda kon begeleiden. Merlinda zat gevangen tussen oudere vrouwen en kon wel wat steun van een leeftijdsgenoot gebruiken.’ Dat werd Rita. Het studeren ging fantastisch. De eerste twee jaar haalde Merlinda hoge cijfers. Maar toen Peer haar in oktober 2022 bezocht, zag ze er niet goed uit. ‘Haar verzoek om vervroegde vrijlating was weer afgewezen. Ik was bang dat het door een gebrek aan toekomstperspectief mis zou gaan. Daarom heb ik een formele risicotaxatie van haar laten maken. Wat bleek: ze is geen gevaar voor de maatschappij. Ze heeft zelfs nooit geweld gebruikt.’ Een week nadat Peer het rapport had ingediend bij het ministerie, kregen ze fantastisch nieuws. ‘Merlinda zou binnen een week vrij komen! Toen werd het toch nog even stressvol, want ze kon natuurlijk niet terug naar haar vader. We hebben heel snel – opnieuw via crowd funding – geld opgehaald voor onderdak. En voor therapie, we vonden dat ze dat nodig had. Ook zorgden we voor een bijbaan.’

Merlinda’s verhaal is een schoolvoorbeeld van Peers pedagogische visie

‘In Nederland zie je bij probleemgedrag van jongeren dat er een medische of criminologische verklaring en oplossing wordt gezocht. In deze landen gaan ze uit van de pedagogische visie die ik zelf ook onderschrijf: verbondenheid, competentie en autonomie.’ Peer ziet dat precies deze drie factoren van grote invloed zijn op Merlinda. ‘Door deze basisbehoeftes te stimuleren komt er weer hoop op een gewoon leven. Het feit dat ze van de gevangenis mocht studeren en haar eigen competenties zag, de verbondenheid met leeftijdsgenoot Rita en de autonomie die ze op de zaterdagen ervaarde als ze naar college ging. Het hielp allemaal om weer toekomstperspectief te krijgen. Geen enkel kind wil een gevangene zijn. Iedereen wil huisje, boompje, beestje.’

Met Merlinda gaat het trouwens helemaal goed komen. Dit jaar studeert ze af en wordt ze advocaat. Ze is pas getrouwd en in maart verwacht ze haar eerste kindje.

Delen