‘Tot je honderdste boeken schrijven en messcherp zijn’

Jaap van der Stel neemt afscheid, maar stopt nooit.

Mijn raadsman

‘Ken je de van oorsprong Argentijnse professor Mario Bunge? Hij is onlangs overleden. Ik zie hem als ideaalbeeld: zo wil ik worden. Tot je honderdste goede boeken schrijven. Messcherp zijn tot het einde van je leven. Hij was mijn raadsman bij m’n tweede proefschrift. Zijn werk heeft de bril gevormd van waaruit ik naar dingen kijk.’ Maar voordat we naar Jaaps werk kijken, springen we terug naar het prille begin.

‘Het ging vroeger in ons gezin niet zo goed. Op mijn elfde werd ik daarom bij familie ondergebracht. Toen ik ging studeren, leek het me het beste om zo ver mogelijk bij mijn ouders vandaan te wonen. Het werd Wageningen. Ik wilde bioloog of iets dergelijks worden. Het waren de jaren van links-activisme. Als student hadden we ook de tijd om in actiegroepen te zitten. Die maatschappelijke betrokkenheid sprak me aan. Ik kreeg sterk het gevoel dat ik iets met mensen en voor de samenleving wilde doen. Toen ik hoorde van de studie Andragologie, wist ik meteen dat dat iets voor mij was. Ik stopte in Wageningen en vertrok naar een plek nóg verder van mijn ouderlijk huis: Groningen.’

Puur toeval

Deze studie Andragologie – die inmiddels niet meer bestaat – blijkt hem inderdaad op het lijf geschreven. Het is de breedheid van vakgebieden die Jaap zo aanspreekt. Allemaal gericht op het begrijpen hoe de samenleving functioneert. ‘Veel wetenschappers richten zich met hun onderzoek op de vierkante millimeter. Een andragoloog kijkt veel meer om zich heen. Wat is de verbinding tussen verschillende wetenschappen?’ Jaap en zijn studiegenoten hebben echter pech. Als zij afstuderen, zijn de jaren tachtig aangebroken. Het is crisis en er is geen baan te krijgen. Jaap grijpt aan wat hij kan: hij wordt vrijwilliger bij de drugshulpverlening. ‘Het was puur toeval dat ik bij de verslavingszorg ging werken. Ik had net zo goed ergens anders terecht kunnen komen. Tot mijn vijftigste heb ik eerst in de verslavingszorg en later in de GGZ-sector gewerkt. Als beleidsmedewerker, coördinator, manager. Ja zelfs als hoofd afdeling ICT. Kun je het je voorstellen?’

‘Nu is het nog een lege vlakte, maar over 100 jaar staat hier een woud.’ Jaap van der Stel heeft het plan opgevat om een bos aan te leggen in Drenthe. Met 8,5 hectare wil hij de wereld een klein beetje beter maken. Nu hij afscheid neemt als lector van de Hogeschool Leiden heeft hij eindelijk tijd voor zo’n enorm project. ‘Dat ik mijn leven heb gewijd aan verslavingszorg en psychische gezondheid is puur toeval. Ik wilde eigenlijk iets met planten doen.’ Een reconstructie van zijn wetenschappelijke loopbaan. Een ‘illegale route’ zoals Jaap het zelf omschrijft.

Hij is onlangs overleden.
Ik zie hem als ideaalbeeld:
zo wil ik worden.

Met 8,5 hectare wil hij de wereld een klein beetje beter maken.
Ik kreeg sterk het gevoel dat ik iets met mensen en voor de samenleving wilde doen.

Welke woorden staan er? Wat betekenen die?

Maar Jaap is niet iemand die z’n energie haalt uit parafen zetten voor het bestellen van nieuwe computers. In zijn vrije tijd schrijft hij twee proefschriften. Op de eerste – Vijf eeuwen drankbestrijding en alcoholhulpverlening in Nederland, promoveert hij cum laude. Voor de tweede schoolt hij zichzelf op een opmerkelijke manier. 

‘Ik kon dat werk als hoofd ICT bij de GGZ in een dag per week doen. De andere dagen was ik eindeloos wetenschappelijke artikelen aan het printen. Over de meest uiteenlopende onderwerpen: neurowetenschappen, genetica, psychopathologie. In het begin snapte ik werkelijk geen woord van wat er stond en bekeek ik alleen de pagina’s. Welke woorden staan er? Wat betekenen die? Langzamerhand groeide ik erin. En dat leidde uiteindelijk tot het schrijven van mijn tweede proefschrift over de zoektocht naar de determinanten en mechanismen van psychische stoornissen.’

Hogeschool Leiden

Het is 2009 en Jaap – die zich inmiddels doctor in de geneeskunde mag noemen – wordt aangesteld bij de Hogeschool Leiden. ‘Ze vroegen me vanwege mijn vele publicaties over verslavingszorg, maar ik wilde breder.’ In de jaren tot 2021 levert die wijde blik en het combineren van vakgebieden talloze boeken en publicaties over psychische gezondheid op.

Zelfregulatie, ontwikkeling en herstel

‘In 2013 schreef ik een boek over zelfregulatie, ontwikkeling en herstel. Vanuit dat boek zijn we met een projectgroep twee dingen gaan doen. Enerzijds werd de methodiek ZEEF ontwikkeld. Daarmee kun je zelf meer grip krijgen op je executieve functies en wat je hindert in het dagelijks leven. Anderzijds hebben we het concept zelfregulatie verder uitgedacht en toegepast. Er waren symposia, discussiebijeenkomsten, publicaties en een e-boek. Parallel hieraan heeft een aantal mensen een cursus zelfregulatie ontwikkeld voor werkers in de GGZ. En nu doen we hetzelfde voor studenten op de faculteit. Als je het concept snapt, dan kun je van daaruit de komende jaren een waaier aan nieuwe activiteiten ontwikkelen.’

Het aspect van psychische gezondheid speelt namelijk op heel veel  vlakken en is relevant voor veel beroepsopleidingen. ‘Ik ga nog één stuk schrijven met ideeën voor een vervolg. En dat is dat’. Daarna kunnen we Jaap voornamelijk op zijn kavel in Drenthe vinden.

‘Nee, nee. Ik blijf nog bij de Hogeschool Leiden betrokken als vertrouwenspersoon wetenschappelijke integriteit. Dat ben ik trouwens ook bij de Hogeschool Groningen. Er komt nog een boek. En als dat af is, schrijf ik weer een nieuw boek en daarna nog één. Ja, ik laat hier wel wat dingen los. Maar ik voeg ook weer nieuwe dingen toe.’ Die enorme honger naar kennis en de drive om dit te delen, is opvallend. Maar Jaap weet zelf precies waar dat vandaan komt.

‘Mijn eerste proefschrift ging over zelfbeheersing. En dat was niet voor niets. Ik had tot dan toe weinig afgerond. Ik sprong vaak van de hak op de tak. Ik wilde aan mezelf bewijzen dat ik wel iets af kon maken. Ondanks dat ik het in mijn vrije tijd moest doen en ik nog jonge kinderen had. Dat proefschrift was voor mij een overwinning. Het lukt me wel.’